Wje  Ziman Kurd / Krt Dili ve Edebiyat / Wj
ANASAYFA HABER ARA FOTO GALER VDEOLAR ANKETLER STENE EKLE RSS KAYNAI LETM

HABER ARA


Gelimi Arama
AVKANIYN TARXA EDEBYATA KURD

AVKANIYN TARXA EDEBYATA KURD

Tarih 18 Austos 2014, 21:48 Editr Necmettin KEVE

AVKANIYN TARXA EDEBYATA KURD

 

DESTPK

  Tarxa Edebiyat: Ji w zanista bi awayek kronolojk ji destpk heta roja ro bi perspektfn curbecur behsa droka metnn edeb, kesayet, qonax ekoln edeb dike re ''tarxa edebiyat '' t gotin.

  avkaniyn edebiyata Kurd li ser du cureyan dabe dibe:

  1. Ew avkaniyn ku aliy ilm, ramyar huner ve daner ji wan sd werdigire.
  2. Ew avkaniyn ku derheq danasna daner berheman de hatine nivsandin. ( Wek berhemn byografk bblyografk)

  Di wjeya rojhilata navn (Ereb, Faris Tirk) de berhemn derheq helbestvanan de berhemn byografk n bi nav ''Tebeqatu'-u'ara'' ''Tezkretu'- u'era'' hatine nivsandin. avkaniyn Wjeya Kurd li gor serdema klask serdema njen di bin du serdeman de t dabekirin.

                                                         BINBEA YEKEM

 

                                                    SERDEMA KLASK

  Wek t zann di serdema klask de, di wjeya Kurd de berhemn byografk n serbixwe yn derbar helbestvan berhemn wan de nehatiye nivsandin.

 

 

1.DI SERDEMA KLASK DE AVKANIYN WJEYA KURD

  Heriqas di serdema klask de ji bo droka wjeya Kurd berhemn serbixwe yn derbareyn helbestavann Kurd de nehatibin nivsin j dsa hin mecm'eyn helbestan de, hin detnivsn helbestvanan de hin berhemn drok n curbecur de derheq wjeya klask a Kurd hin agah hene. L j bil van berheman em dikarin bjin ku, berhema A. jaba ya ku derheq helbestvann klask n Kurda de di v war de xebata yekem bihesibnin.

  L di v war meriv dikare wek avkan p berhema Mela Mehmd Bazd pitre j  s mecm'eyn w dem raweste.

 

  A. RSALEYA ''AR MESENNEFN DI KURDISTAN'' YA MELA MEHMD BAZD

  Ev berhem di sala 1860'an de li Petersbrg bi nav ''Cimay rsaleyan hikayetn bi ziman Kurd'' hatiye apkirin. Rev berhem xebata yekem ya ku derheq helbestavann Kurdan de hatiye amadekirin. Di ve xebat de behsa  het helbestavann Kurdan hatiye kirin.

 

B. MECM'EYN HELBESTAN

   D mecm'eyn helbestan de helbestn gelek helbestanan hene. Carinan j di derbar wan helbestvanan de hin agah j tn dayn, jiber v yek ev cure berhem wek avkaniyn wjeya klask a Kurd hatine hesibandin. Bi v hav s mecm'e hene:

1.Kekl iren Kurd ''Kurdiya Goran'':Ji helbestn Kurdiya Goran pk t. Ji aly x Abdolmomen Merdox (1739-1979) ve hatiye komkirin

2.Dwana Kurmanc: Di sala 1961'an de ji aly Ebdireqb Ysif ve li pirtkxaneya Msil hatiye dtin. Ev mecm'e di sala 1767'an hatiye nivsandin.

3.Kekla Kurmanc: Cell Cell amade kiriye. Di v mecm'ey de helbestavann Kurd n di navbera sedsaln 10.-20. hene.

 

 

 

   

  BINBEA DUYEM

 

  SERDEMA MODERN

Hin cudah di navbera avkaniyn wjeya Kurd yn serdeman hene. Ew cudah j ev in:

a.Di serdema klask de avkaniyn ku rasterast li ser droka wjeya Kurd hatibn nivsandin nnin, l di serrdema njen de ve cure berhem hene.

b.Cureyn avkaniyn serdeman j ji hev cuda ne. Di serdema klsk de mecm'e, dwan mesnewiyn destnivs hene, l di serdema modern de antoloj berhemn droka wjeya Kurd hene.

c.avkaniyn serdema klask destniv in, l yn serdema modern apkir ne.

d.avkaniyn serdema klask ne di asta serdema xwe de ne, l yn serdema modern di asta serdema xwe de ne.

1.LI GOR KRONOLOJY QONAXN AVKANIYN DROKA WJEYA KURD

 Li gor kronolojiy heft qonax hene:

1.Qonaxa Destpk (Qonaxa Dawiya Osmaniyan).

2.Qonaxa Kurdistana Bar.

3.Qonaxa am.

4.Qonaxa Kurdistana Rojhilat.

5.Qonaxa Rsyay.

6.Qonaxa Kurdistana Bakr.

7.Qonaxa Diyasporay.

 

  A.QONAXA DESTPK (QONAXA DAWYA OSMANIYAN)

  Di serdema modern de yekem berhema ku di war droka wjeya Kurd de hatiye nivsandin berhema Emn Feyz ya bi nav ''Encumen Edban Kurd'' ye. Ev berhem di sala 1920/21'an de li Stenbol hatiye nivsandin. Ziman w Soran ye di berhem de nav 16 helbestvann soran hene. Ev berhem di asta berhemn modern hatiye nivsandin.

 

  B.QONAXA KURDSTANA BAR

   Ev qonax temendirjtirn dewlemendtirn qonax e. Di navbera saln 1932-1980'an de 13 heb berhem hatine nivsn. Ew  berhem j ev in:

1.Ebdulkerm Xakez, Berhevok, Bexda, 1932.

2.Premrd, Guldesty u'eray Haw'esrim (Gulna Gulistan), 1939.

3.Elaeddn Seccad, Mjy Edeb Kurd, (2 berg), apxane-i Ma'arif, 1952.

4.Refq Hilm, Edeb Kurd  / i'r Edebiyat Kurd 1956.

5.Me'rf Xeznedar, Exan Kurdistan, 1960.

6.Kerm areza, Koye airn W, 1961.

7.Sadiq Behaedn Amd, airn Nava Amediy, 1970-71

8.Ebdurreqb Ysif, Dwana Kurmanc, Necef, 1971.

9.Me'rf Xeznedar, Kurtnivsandina Tarxa Edebiyata Kurd ya Njen, Moskova, 1967.

10.Me'rf Xeznedar, Le Babet Mjy Edeb Kurdiyewe, Bexada, 1984.

11.Sadiq Behaedn Amd, Hozanvant Kurd, Bexdad, 1984.

12.Kurdistan Mukriyan, Honrqwey Afret Kurd Lkolnewe, Erbl 1980.

13. Izeddn Mustefa Resl, e-i'ur'l-Kurd Heyat we Nitac u'eraih, Bexda, 1980.

   Pit sal 1980’y j Kurdistana Bar ev berhemn jrn hatine nivsandin:

1.Hemd Evdilmecd Selef, Tehsn brahm Dosk, Mu’ce’-u’erail-Kurd, Sprz Dihok 2008

2.El-Medxel li Diraseti’l-Edebi’l-Kurd, Cem’iyetu Ulema Kurdistan, 1993

3.Me’rf Xeznedar, Mjy Edb Kurd, Hewlr 2001

4.Izeddn Mustefa Resl, Mjy Edeb kurd, Silmanye 2012.

 

                                                                      C.QONAXA AM

Di v qonax de  nivseke Celadet El Bedirxan ya bi mexlesa Herekol Ezzan, di sala 1941’an de di kovara Hawar de bi sernav ‘’Klaskn Me an ahir Edbn Me n Kevin’’ heye. Pitre j Rewen Bedirxan di sala 1954’an de li Beyrd berhemeke bi ereb bi nav ‘’Sefahet Mne’l-Edebi’l Kurd’’ (ji wjeya Kurd end rpel) nivsandiye.

 

                                                    D.QONAXA KURDSTANA ROJHILAT

Di v qonax de tene berhemeke Sedq Borekey Sefzade ya bi nav ‘’Mjy Wjey Kurd’’ heye. (1997)

                                                         E. QONAXA RSYAY

Di v qonax de li ser tarxa edebiyata Kurd de berhema Qenat Kurdo ya bi nav ‘’Tarxa Edebiyata Kurd’’heye. Ev berhem di sala 1983’an de li Stockholm hatiye apkirin.

 

                                         F.QONAXA KURDSTANA BAKR

Qonaxa her derengmay ye. Sedem w y sereke qedexekirina ziman Kurd ye. Pit saln 1990’y nde div war berhem tene afirandin. Ew j ev in:

1. A. Bal. Antolojiya Helbestvann Kurd, Pel Sor Yaynclk, Stenbol 1992.

2. Mehmed Uzun, Antoloijya Edebiyata Kurd, Aram, Stenbol, 1995

3 Feq Huseyn Sani, Droka Wjeya Kurd, Stenbol, 1992.

4.Selim Temo, Krt iir Antolojisi,Agora st.2007.

5.Evn ikak,Fxana Pnsn Nazik, Antolojiya Helbesta Kurd, Ronah, 2012 Amed.

 

                                     G. QONAXA DIYASPORAY

1.Qenat Kurdo, ‘’Trxa Edebiyata Kurd’’, Roja N, Stockholm 1983. Heriqas ev berhem li diyasporay ap bye j di esl xwe de ev berhem ad qonaxa Rsyay ye.

2.Kekl iren Kurd ‘’Kurdiya Goran’’ ,x Abdolmomen Merdox (1739-1797), London 1998.

3.Zeynelabidn Zinar, Nimne ji Gencneya anda Qedexekir, Yekitiya Nivskarn Kurd, Stpckholm,1991.

4.Cell Cell, Kekla Kurmanc sedsal 10.-20., Wien 2004.

 

                              2.LI GOR CUREYAN AVKANIYN TARXA EDEBIYATA KURD

Du cure avkaniyn wjeya Kurd hene. Yn sereke yn tal. avkaniyn sereke ew berhemn ku rasterast derbarey droka wjeya Kurd de hatine nivsandin. Yn tal de digel helbestvann Kurdan behsa zana navdarn Kurdan j dikin.

                       

                            A.AVKANIYN SEREKE

Ji avkaniyn sereke mebest; berhemn tarxa edebiyat Kurd, mecm’e, kekl, antoloji hwd. Ne

 

                                                     1.BERHEMN TARXA EDEBIYAT

Din ava avkaniyn sereke cureya her girng tarxa edebiyat ne. Ev cure berhem yekem car li Fransay di dawiya sedsala 18.’an de Franios Granet berhemeke bi nav ‘’Ramann li se berhemeke edeb’’ nivsandiye. Di edebiyata Tirkan de Fuat Kprl di sala 1926’an de bi nav ‘’Trk Edebiyat Tarihi’’ nivsandiye.

 Din ava Kurdan de j Emn Feyz ne bi wey tarxa edebiyat be j, bi wey antolojiy di sala 1921/22’an de bi nav ‘’Encumen Edban Kurd’’ berhemek nivsandiye. L Kurdan bi away tarxa edebiyat berhem encax pit saln 1950’y’i nde nivsandine.

Berhemn tarxa edebiyat p li Kurdistana Bar bi Soran bi tpn ereb, pitre bi tpn ereb bi kurmanc her daw j bi tpn latn bi kurmanc berhem hatine nivsn. Li jr li gor v rz li ser berheman hatiye rawestandin:

 

 

 

1.1   Bi Kurdiya Soran Tpn Ereb

 

1.1.1.Elaedn Secad, Mjy Edeb Kurd: Ev berhema Elaedn Secad (1907-1984) di war droka wjeya Kurd yekemin berhem e. Disala 1952’an de li Bexday li ‘’apxane Me’arf’’ de hatiye apkirin. Behsa 24 helbestavanan kiriye. Di helbestvann Kurmancan de tene behsa Melay Cizr Ehmed Xan kiriye.

 

1.1.2.Sedq Borekey Sefzade, Mjy Wjey Kurd: Ev berhem li Kurdistana Rojhilat di sala 1997’an de li bajar Baney ji aly ‘’ntarat Nac ‘’ ve hatiye apkirin.  Berhemeke bihecm e, di berhem de nz 500 helbestvan  heye. Bi taybet helbestvann pgirtiyn Ehl Heq hatine danasn.

 

1.1.3.Me’rf Xeznedar, Oerk stor Sovremennoy Krdskoy Ltratr (Kurtnivsandina Traxa Edebiyata Kurd ya Njen): Me’rf Xeznedar (1932-2010) li Rsyay yekem car li ser wjeya Kurd doktora kiriye. Berheme xwe bi ziman Rs di sala 1967’an de nivsandiye. Di berhema xwe ji helbestvann Kurmanc tene behsa Qedrcan Cegerxwn kiriye.

 

1.1.4.Me’rf Xeznedar, Le Babet Mjy Edeb Kurdiyewe:  Bi Soran di sala 1984’an de li Bexday hatiye apkirin.

 

1.1.5. Me’rf Xeznedar, Mjy Edeb Kurd: Di sala 2001’an de li weanxaneya Aras de hatiye apkirin. Ev berhem girngtirn berfirehtirn berhema li ser droka wjeya Kurd ye. Di berhem de behsa wjeya Goran Kurmanc j dike. Ev berhem di nava berhemn li ser droka wjeya Soran de her zde cih daye wjeya Kurmanc ye.

 

1.1.6.Izedn Mustefa Resl, Mjy Edeb Kurd: Berhema li ser droka wjeya Soran radiweste ev berhem e. Di sala 2012’an de li Silmaniy hatiye weandin.

 

                                   1.2.Bi Kurdiya Kurmanc Tpn Ereb

 

1.2.1.Sadiq Behaedn Amd, Hozanvant Kurd: Sadiq Behaedn Amd (1918-1982) yekem kes e ku derbarey droka wjeya Kurd de berhemek nivsandiye. D i v berhem de 19 helbestvann Kurmanc hene. Meriv dikare Bje ku bi v berhem wjeya Kurdiya Kurmanc li Kurdistana Bar hatiye naskirin.

 

                                1.3.Bi Kurdiya Kurmanc Tpn Latn

 

1.3.1 Qenat Kurdo, Tarxa Edebyata Kurd:  Ev berhema Qenat Kurdo (1909 Ssiz-Kaqizman-1985-Lenngrad) yekem berhem e ku bi Kurdiya Kurmanc bi tpn latn hatiye nivsandin. Ev berhem di sala 1986’an de li Stockholm hatiye apkirin.

 

1.3.2. Feq Huseyn Sani, Droka Wjeya Kurd: Ev berhem di sala 2002’an de li Stenbol hatiye apkirin. Ger berhema Mehmed Uzun  ‘’Krt Edebiyatna  Giri’’ a di sala 1992’an de hatib apkirin nehesibnin, ev  berhema Feq Huseyn yekem berhema droka wjeya Kurd ye ku ji aly Kurdn Bakr ve bi Kurd hatiye amadekirin. Di kurdiya Kurmanc de berfirehtir dewlemendtir  berhem e. Dsa yekem car di v berhem de behsa helbestvann pgirtiyn Ehl Heq hatiye kirin. Taybetiyeke berhem j k udi berhem de behsa helbesvann sedsala 20’an yn di serdema Komara Tirky jiyane j dike. Taybetmendiyeke din j ew e ku, di berhem de behsa Kurdn ku ne bi Kurd, bi Trik nivsandine j dike.

 

                                                                   1.4. Bi Ereb

1.4.1.Me’rf Xeznedar, Exan Kurdistan.

1.4.2.Izedn Mustefa Resl, e-i’ur’l-Kurd Heyat we Nitac u’eraih.

1.4.3.Rw, Tarxu’l-Edebi’l-Kurd el-Heds we’l-Mu’asir.

1.4.4.Red Find, Min Yenab’i e-i’ru’l-Klask el-Kurd

1.4.5.Hemd E. Selef-Tehsn brahm Dosk, Mu’cemu’-u’erai’l-Kurd.

 

          2.MEQALE NIVSN LI SER TARXA EDEBIYATA KURD

 

2.1.Herekol Ezzan, Klaskn Me an ahir Edbn Me n Kevin.

2.2.Red Find, Cewletun Esre’ f Be’d Mufredat Tarxi’l-Edebi’l-Kurd.

2.3.Usman Det, Sebaret be Mjns Edeb Kurd.

 

                                                 

Bu haber 2760 defa okunmutur.

Delicious  Facebook  FriendFeed  Twitter  Google  StubmleUpon  Digg  Netvibes  Reddit

MATERYAL AVKAN

Ferhenga Pirtka Pola 6.

Ferhenga Pirtka Pola 6. Ferhengoka Pirtka Pola 6.

RASTNIVS

RASTNIVS Bi rzik qeydeyn kifkir nivsandin bikaranna zimanan re rastnivs t gotin. Rastnivis, di hemu zimanan de, ...
DEV JI MIN BIQERIN15 Austos 2017

GALER

HAVA DURUMU

Detayl bilgi iin resmin zerine tklayn.

Tm Haklar Sakldr...
RSS Kayna | Yazar Girii | Yazarlk Bavurusu

Altyap: MyDesign Haber Sistemi