Nbihara Bikan Perwerdehiya Ehmed Xan


Aklama: Ehmed Xan ev berhema xwe di sala 1094 Hcriy de nivsandiye, ev drok tekabl sala 1683 Mladiy dike.
Kategori: WJE / EDEBIYAT
Eklenme Tarihi: 11 Ocak 2017
Geerli Tarih: 23 Haziran 2017, 21:50
Site: Wje Ziman Kurd / Krt Dili ve Edebiyat / Wj
URL: http://www.kurtdiliedebiyati.com http://www.wejevan.com/haber/459-nbihara-bickan-perwerdehiya-ehmed-xan.html


Nbihara Bikan Perwerdehiya Ehmed Xan

Ehmed Xan ev berhema xwe di sala 1094 Hcriy de nivsandiye, ev drok tekabl sala 1683 Mladiy dike. Xan gava berhema xwe temam kir emre w s s b. Ev berehem berhema pn a Ehmed Xan ye. Xan pit li Xasab ji Mela Cam cazeta xwe digre ji medreseya Etaiy bere xwe dide Bazid. Pit hatina Bazid Xan li v bajar medreseyek ava dike li gor fikr xiyaln xwe ji bo zarokn kurdan dersdar seydatiy dike.

Xan dizanb ku bi perwerdehiyek ba bi ilm zann meriv dikare aristan dewleta xwe ava bike. Perwerdeh bi zarokat dest p dike, sere pe hewceye ku meriv zarokan bide xwendin wan perwerde bike. Bi xwendin pketina zarokan gel pdikeve ji lewma t gotin ‘Zarok peroja milet e.’ Hostay nemir Ehmed Xan v yek ba analiz kirib ser p ji bo perwerdehiya zarokan berhemek amade kir. Nav berhema xwe ‘Nbihara Bikan’ l dan v yek di berhema xwe de wiha tne ziman:

Vk xistin Ehmed Xan

Nav Nbihara Bikan l dan

Nbihara Bikan navek ne tesadf ye, navek bi zanabn hatiye lkirin. Nbihar (Newroz) wek ku t zann j roja p a bihar ye. Wext bihar t herder ji nve vedije rengek bi o bi chan dikeve chan carek din dixemile. Xan j gava ev nav li berhema xwe kir armanc daxwaza w ew b ku ev berhem bibe Nbihara zarokan r dery zanabn li zarokan veke.

Di dewra ku Xan dijiya de kesek ji bo zarokn gel berhem nedinivsandin. Berhemn dihat nivsandin j ji bo zarokn mran an j ji bo zarokn dewlemandan bn. Xan v rbaza w dewr ne pejirand cara p ji bo zarokn gele xwe dest bi nivsa kitbek kir. V yek di berhema xwe de wiha tne ziman:

Ne ji bo sahib rewacan

Belk ji bo bikn kurmancan

Nbihara Bikan di esl xwe de ferheng e, ferhengeke Kurd-Ereb ye. Xan ji bo ziman Ereb hn zarokan bike ferhenga xwe amade dike.

Her dewr ziman ilm guheriye, v dewr awa ziman ilm Ingilz ye, di dewra Xan de j ziman ilm Ereb b, kes Q’ran diqedandin dest bi xwendina berhemn ereb dikirin. Zarokn kurdan di xwendina berhemn ereb de zehmet dikiandin.

Ziman ilm tune ye ilm bi kjan ziman be hewceye ku meriv w ilm bigre. Xan j di heman fikr de b dixwest sere p rya zann li zarokn kurdan veke ku di reayiy de piya xwe bibnin. Xan v yek di berhema xwe de wiha tne ziman:

Wek ji Q’ran xelas bin

Lazim e li sewad avnas bin

Der zihn vebtin

Her bixwnin zehmet nebtin



Hertim navbera Xan zarokan pir ba b. Dr. Nredn Zaza j di berhema xwe a bi nav “Brann” rokek li ser Xan zarokan nivsiye wiha dibje: seyday Xan wek her roj zarok li havrdor kom kiriye ji wan re wiha dibje: ““Bixebitin; ro jo bo hnbn, ji bo zann bixebitin; da ko hal din bizanin , bi p ve herin, bibin meriv, bibin hja, bibin serdest, bibin nsan!”

Berhema Xan ji szdeh bean pk t. Her be li gor behra erz hatiye binavkirin wek: Behra Hezec, Behra Recez, Behra Remel, Behra Mudarix hwd. Her be bi retek dest p dike. Di berhem de 27.000 peyv hene, ji wan peyvan 5.000 Ereb ne, 2.000 peyv faris ne, 20.000 peyv j kurd ne.

Girngiya Nbihara Bikan Ji Bo Wjeya Kurd

Ev berhem ji bo taybetiyn xwe di droka wjeya kurd de ciyek girng digre, taybetiyn Nbihara Bikan ev in:





Muqaseya Xan Rousseau

Di pergala perwerdehiya cihan de di dersen pedagojiye de t gotin ku berhema p a ji bo perwerdehiya zarokan hatiye amadekirin berhema Jean-Jacques Roussseau ye. Nav berhema w “Emle” ye. L gava lkoln li ser droka wjeya kurd b kirin meriv dibine ku berhema p ji v ax derketiye kes ev berhem nivsiye j x Ehmed Xan bixwe ye. Nav berhema w Nbihara Bikan e. Pit Ehmed Xan berhema xwe dinvse 79 sal nde Rousseau berhema xwe dinse. Li jr kitba Nbihara Bikan Emla hatiye muqaseyekirin.

Nbihara Bikan


Emle



Xan Qerna Bkesiy

iqas cewhern me hebin j, hem n li ser ry ax hem j n di bine ax de mixabin me tu car qiymeta wan nezaniye em li wan xwed derneketine. Gelek zanyar, nivskar, serleheng li nav kurdan derketine l mixabin em navn km kesan dizanin. Em li mrasa wan xwed derneketine bi dem re nav wan xebatn wan hatiye jibrkirin.

Xan di Mem Zn de gazinden xwe tne ziman. Dibje ku d bext me li me vegeriyabana milet me carek ji xew ser rakirbana w ax r hunera kurd d btir biberiqaya qedr qelema kurd d hatibaya naskirin. Xan dizanb ku wjeya kurd wjeyek xurt dewlemend e, dixwest ku wjeya kurd bide naskirin ziman kurdan bi wan bide hezkirin.

Bext me ji me rabibit yar

Carek bibtin ji xeb hiyar

r hunera me bte dann

Qedr qelema me bte zann


Herwiha Xan dsa bdeng nedima, gazindn xwe di Mem Zn de bi c dikir li benda gele xwe dima ku berhemn w n din wek Melay Cizr, Feqiy teyran hwd. bixwnin bibin zana. Her btir ji b xwedtiy gazind dikir. Xan hertim li kesek zana ku li gel xwe xwed derkeve digeriya. Dixwest ew kes zana rya zann li gele xwe veke, bi alkariya w kes zana qedr qelema wan bte zann bighin armanca xwe.

Ger d hebya me j xwedanek

Sahib keremek letfdanek

Min d elema kelam mewzn

Al bikir ali ban gerdn

Bi nav rih Melay Cizr

P hey bikira El Herr

Keyfek d bide Feqiy Teyran

Heta bi ebed bi maye heyran


retek ji Nbihara Bikan


                                 “Heta tu dewr dersan nek tekrar mesrf

Di dinyay de tu nab mehr ne j me’rf”

x Ehmed Xan reta li jor di Behra Hezec de nivsiye ev ret reta p a Nbihara Bikan e. Xan v ret li zarokan dike, l retek wisa li zarokan dike ku ten ne zarok div mezinn kurdan j vya bikin guhark txin guhn xwe.

Xan dibje: heta tu dewrn xwe yan dersen ku te ber dtine dersen ku niha tu dibne, div tu rewa bike. Heger ku te dewr dersn xwe rewa kirin w ax tu di chan de dibe kesek navdar her kes w dem te nas dike qiymet didin te.

           www.kurtdiliedebiyati.com                              Nivskar: Mela Mihyedn